قدومتان گلباران
علوم تجربی
علوم تجربی
مطالبی در زمینه های مختلف علوم تجربی (science)
پیشینه ای به درازای تاریخ زندگانی انسان

پیشینه ای به درازای تاریخ زندگانی انسان

مدتی قبل در یکی از وبلاگ های زیست شناسی مطلبی با عنوان « تاریخچه زیست شناسی درایران» خواندم که با این جمله شروع شده بود: « انجمن زیست شناسی ایران نخستین با در سال 1352 دایر گردید...» . چند مدت قبل از آن در مجله رشد آموزش زیست شناسی مقاله ای که در پی می آید را خوانده بودم که حیفم آمد کاربران عزیز را از خواندن آن محروم ببینم . از این رو آن را در وبلاگ گذاشتم .

سه  هزار و سیصد و شصت شش سال پیش ، هنگامی که کیکوله ی آریایی قلم بر لوح گذاشت تا تجربه های زمان خود را درباره تربیت اسب شش ماهه ، با خط میخی ماندگار کند، در واقع اثری از پیشینه طولانی علم زیست شناسی(biologi science) ایرانیان آریایی را به یادگار می گذاشت؛ پیشینه ای بسیار طولانی تر از سابقه ی اندیشه های یونانی و غربی که برخی تمایل دارند آنها را سرچشمه های علم بشری در نظر گیرند.

حدود یک هزار سال پیش ، هنگامی که بزرگ مرد تاریخ علم ، ابوریحان بیرونی ، پس از بازگشت از هند کتاب مشهور «تحقیق ماللهند» را به منظور ثبت تجربه های سفر و معرفی اندیشه های هندی نوشت ، به یقین نمی دانست که نهصد سال پس از او ، فردی به نام چارلز داروین(charles darwin)، با بیان مفاهیمی همانند مفاهیم موجود در رهاورد سفر او ، در تاریخ علم منزلتی کم مانند برای خود خواهد آفرید.

از میان غربیان، آنان که پایه های تئوری داروین – والاس(Darwin-Wallace theory) را می دانند ، با خواندن سطرهایی از این کتاب ، در شگفت شده اند که هشتصد سال پیش از داروین ، شرقیان تئوری انتخاب طبیعی(natural selection) را چه شیوا بیان کرده اند:

« ماندگاری موجودات زنده به بذرافشانی و زایندگی آنها بستگی دارد.این دو فرایند با گذشت زمان تمایل به افزونی دارند؛ فزونی نا محدود ، در حالی که جهان محدود است... هنگامی که هر فرد زنده چندین بار موجودی همانند خود بزاید، آن موجود به عنوان گونه ای گیاه یا جانور ، تا بدان جا که اقلیم یابد ، گونه خویش را بگستراند و زمین را به اشغال در آورد. کشاورز ذرت مورد نظر خود را انتخاب می کند. می گذارد این ذرت تا بدان جا که خواهد، بروید، اما بقیه را از زمین بر می کند.باغبان شاخه هایی را که گمان می کند خوب هستند باقی می گذارد و شاخه های دیگر را می بُرد. زنبورها همنوعان تنبل خود را می کشند. طبیعت هم به همین گونه رفتار می کند.استثنا هم قائل نمی شودو همواره یکسان عمل می کند. می گذارد برگها و میوه های درختان از بین برود و بدین ترتیب از تکثیر زیاد آنها جلوگیری می کند، تا برای دیگران جا باشد. پس چنانچه زمین خراب شد، یا به سبب وجود زیستمندان بی شمار رو به خرابی رود ، فرمانروایش پیغامبری به منظور کاستن از شمار بسیار و از بین بردن هر آنچه شریر است، می فرستد

هنگامی که دانشجویان پزشکی در اروپا بر کتاب درسی خود که «قانون» عنوان داشت ، نام ابو علی سینا را می خواندند ، اگر از سر کنجکاوی ، جستجویی اندک در احوال این دانشمند و کتابش می کرند، بی گمان در می یافتند که «قانون» کوتاه زمانی پس از تألیف، چنان شهرتی یافت که بسیاری از نویسندگان آن روزگار خبر داده اند. در این صورت ، شاید به این نوشته ی نظامی عروضی سمرقندی برمی خوردند که در این باب چنین نوشته است:« ... این همه که گفتم ، در «قانون» یافت شود با بسیاری زوائد و هر که را مجلد اول از «قانون» معلوم باشد ، از اصول علم طب و کلیات او هیچ بر او پوشیده نباشد، زیرا اگر بقراط و جالینوس زنده شوند، روا باشد که پیش این کتاب سجده کنند...».

امروزه هنگامی که دانش آموزان کشور همسایه مان ، عراق، در صفحه ی چهار کتاب زیست شناسی سال دوم متوسطه می خوانند که:« محمد بن زکریای رازی که در بغداد به تدریس طب مشغول بود ، اعتقاد داشت ، موجوداتی که باعث گندیدگی گوشت می شوند،با گوشت متفاوتند و از بیرون به آن وارد شده اند» ، اگر تئوری پیدایش خودبخودی(automatically genesis theory) موجودات را خوانده باشند ، می توانند به آسانی دریابند که ایرانیان هشت قرن قبل از پاستور، به بی اعتباری این تئوری پی برده بودند. هم زمان با آن ها هنگامی که دانش آموزان خودمان در پایه اول متوسطه در درس عربی می خوانند که در واقع محمد بن زکریای رازی پزشک ایرانی، هشتصد سال پیش از لویی پاستور(Pasteur Louis) با انجام آزمایشی، تئوری پیدایش خودبخودی موجودات زنده را باطل کرد، پی می برند که پدران ما با کوشش های علمی خود، افتخاری بزرگ برای ما به یادگار گذاشته اند.

از این دست مطلب چندان است که حتی اشاره بدانان در مجال این مقال نیست . حاشا که نوشتن درباره علم زیست شناسی و آموزش آن در سرزمینی که چنین پیشینه ی شگفتی دارد، آسان نیست؛ پیشینه ای که با شروع تمدن انسانی آغاز، همگام با آن متحول ، در دوران اسلامی به کمال رسیده و اکنون به مثابه میراثی افتخارآفرین در دست ماست.

منبع: مجله رشد آموزش زیست شناسی

|+| نوشته شده توسط مرتضی محمدی در پنجشنبه 1386/07/05 ساعت 4:18 |